Μια φιλοσοφική προσέγγιση υπό το φως του Νεοπλατωνισμού
1. Εισαγωγή: από την εσχατολογία στη φιλοσοφία της συνείδησης
Η έννοια της «Νέας Εποχής του Υδροχόου» χρησιμοποιείται συχνά με αστρολογικό ή εσχατολογικό τρόπο. Ωστόσο, σε φιλοσοφικό επίπεδο μπορεί να αναγνωσθεί ως σύμβολο μετασχηματισμού της ανθρώπινης συνείδησης, αντίστοιχο με παλαιότερα φιλοσοφικά σχήματα που περιέγραφαν μεταβάσεις από την πολλαπλότητα προς την ενότητα. Υπό αυτή την οπτική, η «Χριστική Συνείδηση» και το Νεοπλατωνικό Ἕν / Ἀγαθόν μπορούν να εξεταστούν όχι δογματικά, αλλά οντολογικά και γνωσιολογικά.
2. Το Νεοπλατωνικό Ἕν / Ἀγαθόν στον Πλωτίνο
Στον Πλωτίνο, το Ἕν αποτελεί την υπέρτατη αρχή της πραγματικότητας. Δεν είναι ον, ούτε νους, ούτε θεός με προσωπικά χαρακτηριστικά. Είναι πέραν της οὐσίας, η πηγή κάθε ύπαρξης και κάθε νοήματος:
«Τὸ Ἕν ἐστὶν ὑπὲρ πᾶσαν οὐσίαν καὶ νοῦν»
(Εννεάδες, VI.9.3)
Το Ἕν ταυτίζεται λειτουργικά με το Ἀγαθόν, όχι ως ηθική κατηγορία, αλλά ως τελική αιτία προς την οποία τείνουν όλα τα όντα. Η σχέση των όντων με το Ἕν δεν είναι σχέση υποταγής, αλλά μέθεξης (μέθεξις). Όσο περισσότερο ένα ον μετέχει στο Ἕν, τόσο περισσότερο είναι ενοποιημένο, αληθινό και αγαθό.
Η επιστροφή του ανθρώπου στο Ἕν δεν είναι ιστορικό γεγονός αλλά εσωτερική κίνηση της ψυχής:
«Ἡ φυγὴ τοῦ μόνου πρὸς τὸ Μόνον»
(Εννεάδες, VI.9.11)
Αυτή η «φυγή» δεν είναι απόδραση από τον κόσμο, αλλά υπέρβαση της διάσπασης.
3. Η Χριστική Συνείδηση ως κατάσταση μέθεξης
Αν η Χριστική Συνείδηση αποσπαστεί από δογματικές και ιστορικές αποκλειστικότητες, μπορεί να οριστεί φιλοσοφικά ως κατάσταση ενωτικής επίγνωσης, όπου η ψυχή παύει να λειτουργεί ως απομονωμένο εγώ και μετέχει συνειδητά στο όλον.
Σε αυτή την έννοια:
-
η «αγάπη» δεν είναι συναίσθημα, αλλά οντολογική σχέση,
-
η «σωτηρία» δεν είναι ανταμοιβή, αλλά αποκατάσταση της ενότητας,
-
η «αλήθεια» δεν επιβάλλεται, αλλά αναγνωρίζεται εσωτερικά.
Αυτή η περιγραφή είναι συμβατή με τον νεοπλατωνικό ορισμό της γνώσης ως ἀναμνήσεως και ἐπιστροφῆς προς την πηγή.
4. Ο Πρόκλος και η ιεραρχία της επιστροφής
Ο Πρόκλος συστηματοποιεί τη νεοπλατωνική σκέψη και εισάγει τη γνωστή τριάδα:
μονή – πρόοδος – ἐπιστροφή
(Στοιχείωσις Θεολογική, προτάσεις 35–39)
Κάθε ον:
-
παραμένει στην αιτία του (μονή),
-
προέρχεται σε πολλαπλότητα (πρόοδος),
-
επιστρέφει συνειδητά στην αρχή του (ἐπιστροφή).
Η ανθρώπινη συνείδηση, κατά τον Πρόκλο, δεν ολοκληρώνεται με τη νόηση μόνο, αλλά με τη συμμετοχή στο Ἀγαθόν. Η επιστροφή δεν είναι βίαιη ούτε εξωτερική· είναι εκούσια και γνωστική.
Αυτό το σχήμα επιτρέπει να κατανοήσουμε τη Χριστική Συνείδηση ως στάδιο επιστροφής, όχι ως εξαίρεση της ανθρώπινης φύσης.
5. Η «Νέα Εποχή του Υδροχόου» ως σύγχρονο σύμβολο
Υπό αυτή τη φιλοσοφική προοπτική, η «Νέα Εποχή του Υδροχόου» μπορεί να αναγνωσθεί ως σύγχρονος συμβολισμός μιας παλαιάς ιδέας: της μετάβασης από την εξωτερική αυθεντία προς την εσωτερική μετοχή στο Αγαθόν.
Δεν πρόκειται για κοσμικό γεγονός, αλλά για μεταβολή παραδείγματος:
-
από την κάθετη ιεραρχία στην οριζόντια σχέση,
-
από τον νόμο στην κατανόηση,
-
από την πίστη ως υπακοή στην πίστη ως μέθεξη.
Αυτό συνάδει με την πρόκλεια αντίληψη ότι η αλήθεια δεν επιβάλλεται από πάνω, αλλά ενεργοποιείται από μέσα.
6. Σύνθεση: Χριστική Συνείδηση και Νεοπλατωνικό Ἕν
Η φιλοσοφική σύνθεση που προκύπτει είναι η εξής:
-
Το Ἕν / Ἀγαθόν αποτελεί την οντολογική αρχή της ενότητας.
-
Η Χριστική Συνείδηση εκφράζει την υπαρξιακή εμπειρία αυτής της ενότητας.
-
Η «Νέα Εποχή» λειτουργεί ως γλωσσικό σχήμα για τη συνειδητοποίηση αυτής της σχέσης στον σύγχρονο κόσμο.
Δεν έχουμε αντικατάσταση της φιλοσοφίας από μυστικισμό, αλλά επανενεργοποίηση της νεοπλατωνικής ιδέας της μέθεξης.
7. Συμπέρασμα
Η Χριστική Συνείδηση, όταν αποδοθεί φιλοσοφικά, μπορεί να ιδωθεί ως βίωμα της επιστροφής στο Ἕν, όχι ως ιστορική εξαίρεση. Το Νεοπλατωνικό Ἕν / Ἀγαθόν προσφέρει το θεωρητικό πλαίσιο για να κατανοηθεί αυτή η εμπειρία χωρίς δογματισμό. Η «Νέα Εποχή του Υδροχόου», τέλος, δεν εισάγει νέα αλήθεια, αλλά επανεκφράζει μια αρχαία φιλοσοφική σταθερά: ότι η ανθρώπινη ολοκλήρωση συνίσταται στην ενότητα του νοῦ, της ψυχής και του Αγαθού.
Ενδεικτικές Παραπομπές
-
Πλωτίνος, Εννεάδες VI.7–9
-
Πρόκλος, Στοιχείωσις Θεολογική
-
Πρόκλος, Πλατωνική Θεολογία
-
Α.-J. Festugière, La Révélation d’Hermès Trismégiste
-
John Dillon, The Middle Platonists
